Surinaams Javaans

66

In de keuken

STATUS

Klaar voor gebruik

NAAR

Schrijfwijze Surinaams Javaans

MENU

Onderaan op elke pagina

 

 

 

Spreekstijlen
Surinaams Javaans

n
b
bn

ngoko informeel, gewoon
basa formeel, beleefd
basa napis zeer formeel, zeer beleefd

 

 

 

Wat heb je gekookt?
Masak apa kowé?

Als Javanen bij elkaar zijn, is eten vaak een vast onderwerp van gesprek. Ook tijdens het eten. De dagelijkse kost is rijst met toespijs. Sega (gekookte rijst) en jangan (toespijs voor bij de gekookte rijst). Ongekookte rijst heet beras. De meest gestelde vraag is: Masak apa kowé? Wat heb je gekookt?

Op deze pagina staat de Javaanse taal centraal. De taal van koken en eten. Taal is verbonden met cultuur... zie verder de definitie van Unesco. En... Als een taal verdwijnt, verarmt de mensheid (BanyuMili).

Als kind stond ik altijd toe te kijken als mijn moeder aan het koken was. Koken gebeurde vroeger in ons dorp op houtvuur. In een U-vormige stellage werden stukjes hout met een lengte van ongeveer een halve meter in de stellage gedrapeerd zodat het hout na het aansteken mooi brandde. De U-vormige stellage werd zodanig gemaakt dat de potten en pannen erop gezet konden worden. Sommige dorpsbewoners kookten op houtskool. Dat waren de welgestelden. Gas was er niet. De nog meer welgestelden kookten op 'Primus'. Een kooktoestel dat op petroleum werkte. Men moest het eerst met spiritus aansteken. En als de brander warm geworden was, moest men dan het apparaat oppompen. Bij de 'Primus' was er ook een prikker, waarmee men het gaatje in de brander kon doorprikken als het verstopt raakte.

Als Javanen bij elkaar zijn is eten een vast onderwerp van gesprek. Ook tijdens het eten. De dagelijkse kost is rijst met toespijs. Sega (gekookte rijst) en jangan (toespijs voor bij de gekookte rijst). Ongekookte rijst heet beras. De meest gestelde vragen zijn: Wis masak kowé? Heb je al gekookt? Jangan apa kowé? Wat voor toespijs heb je klaargemaakt? Jangané apa? Wat voor toespijs is er (voor bij de gekookte rijst)? Jangan is de algemene term voor alles wat is klaargemaakt voor bij de gekookte rijst. Het kan slechts uit klaargemaakte groente bestaan. Of groente met vlees of vis. Of alleen vis of vlees. Meestal is het (jangan) nattig. Het nat dient als saus (duduh) voor bij de gekookte rijst. Is er slechts wat gebakken vis of vlees voor bij de gekookte rijst, dan zegt men: Mung nggorčng iwak. Ik heb alleen maar vis of vlees gebakken. Iwak is vis of vlees. Wordt bijvoorbeeld kippenvlees bedoeld dan zegt men iwak pitik. Voor vis zegt men ook iwak, maar dan met de naam van de vis erachter. Of alleen de naam van de vis. Om vis lang te kunnen bewaren (vroeger bij gebrek aan koelmogelijkheden) wordt het gezouten en in de zon gedroogd. Het eindprodukt heet dan stokvis.

 

 

 

Smaken verschillen
énak lekker
ora énak
niet lekker
seger
fris, heerlijk
gurih
smoutig
pulen
zacht en smeuig
kecut
zuur
legi
zoet
asin
zout
atos
hard
alot
taai
garing
droog
teles
nat
malem
half droog half nat
mateng
rijp, gaar
setengah mateng
half rijp, half gaar
durung mateng
nog niet rijp, nog niet gaar
mlenyčk
papperig, bedorven eten
mblekenek
vies
pedhes
heet, sterk
empuk
zacht

 

 

 

Keukenhandelingen
ngulek malen
diulek
gemalen
marut
raspen
diparut
geraspt
ngrajang
snijden
dirajang
gesneden
bacok
kappen
dibacok
gekapt
nggulung
rollen
digulung
gerold
ngethok
knippen
dikethok
geknipt
nggarang
roosteren
digarang
geroosterd
nguntir
draaien
diuntir
gedraaid
ndheplok
stampen
didheplok
gestampt
nggorčng
bakken
digorčng
gebakken
nyampur
mengen
dicampur
gemengd
ngresiki
schoonmaken
diresiki
schoongemaakt

 

 

 

Eet smakelijk
Pénak(a)ké sing mangan. Of heel kort pénakké of in basa (dit is beleefde taal) sekécaké. Dat zeggen de Javanen in Suriname als zij 'eet smakelijk' bedoelen. En het wordt echt smakelijk eten op deze pagina. Terwijl ik zit te schrijven loopt het water mij al uit de mond. Javanen drinken meestal niet of hooguit thee bij het eten. Maar de moderne Javaan drinkt frisdrank, bier of water. Bij de warung of restaurant bestellen zij vaak dhawet. Mangan-mangan of Ayo mangan wordt er geroepen als uitnodiging om te eten. Bij oudere mensen doen de Javanen het in de beleefde vorm: mangga dhahar. Isik wareg, ik zit nog vol. Of aku mau wis mangan. Ik heb zojuist al gegeten. Dat zegt men uit beleefdheid, ook al heeft men op dat moment een vreselijke honger. Diwaregi of diwaregaké! Eet genoeg, er is voldoende eten! Dat zegt de gastvrouw of gastheer beleefd. Het antwoord van de gast is meestal: wis wareg. Ik heb genoeg gegeten. Njukuk menčh, ta! Neem nog wat, hoor! Vroeger moest men lange afstanden afleggen, te voet. Dan moet er genoeg gegeten worden. dat is de verantwoordelijkheid (traditie bepaald) van de gastvrouw of gastheer. Want het duurde lang voordat men weer thuis was. En heeft men teveel gegeten: (aku) kewaregen. Is de buik echt meer dan vol: (aku) kemlakaren. Kewaregen en kemlakaren zegt men meestal niet hardop tegen de gastvrouw of gastheer. Dat is gęnant en niet beschaafd.

 

 

Oudere Javanen eten graag met de hand. Dat maakt het eten (de handeling) smakelijker. Dat gebeurt met de rechterhand. De linkerhand is bestemd voor andere handelingen. De rechterhand dient als mes, vork en lepel tegelijk. Mangan karo tangan (met de hand eten) moet je eigenlijk van jongsaf aan leren, anders wordt het een knoeiboel. Bij het eten met de hand is er geen hulpmiddel (lepel) bij nodig om het eten naar de mond te brengen. Het proces verloopt op natuurlijke wijze en maakt het eten daardoor smaakvoller. Ook bij het klaarmaken van gerechten is dat ook zo, hoe minder (vooral metalen) hulpmiddelen hoe lekkerder het eten smaakt. In het Surinaams (Sranan Tongo) zegt men ook Na yu anu? (letterlijk: Is dit jouw hand?) als het eten lekker is. In het Javaans: Iki tanganmu?

Javanen zijn creatief om het eten nog smakelijker te maken. Een voorbeeld hiervan is sega buntelan godhong gedhang. Dat is gekookte rijst met jangan (meestal droge jangan) gewikkeld in bananenblad. Vroeger deed men dat als de werkplek veraf gelegen was of als men op reis ging. Men deed het eten ook wel in een rantang, als men dat had. Het zijn opeengestapelde bakjes met rijst en andere gerechten. Een andere gezellige eetbezigheid is nggadho iwak: vis of vlees eten zonder rijst. Als men op het land werkt was er geen echte zitplek dan zat men gehurkt te eten: mangan menthongkrong. En het bord hield men met open hand onder controle: piringé disangga. Rauwe groente of fuit bij het eten als bijgerecht heet lalab of lalaban.
Andere hete lekkernijen zijn lotis en rujak. Beide zijn van verschillende soorten stukjes fruit bij elkaar met hete saus. Het verschil zit hem in de smaak. Hmmm... Ik ga zo naar de keuken!

 

 

 

 

 

Bebuka... Inleiding

 

Pagina's Bebuka
met inleidende informatie

30

Samen verhalen lezen

 

Javaans van Java

 

Pagina's grammatica
voor dagelijks gebruik

49

Woordenlijst Javaans-Nederlands

50

Woordenlijst Nederlands Javaans

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's info
met achtergrondinformatie

60

Smartphone website

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's basis
zinnen voor dagelijks gebruik

70

Het leven in een dorp

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's gezin
zinnen voor dagelijks gebruik

 

Cultuur en geschiedenis

 

Pagina's cultuur
adat en theater

91

Adat... feest en slametan

92

Muziek... gamelan

93

Theater... dans

94

Theater... ludrug

95

Theater... wayang
 

 

Cultuur en geschiedenis

 

Pagina's geschiedenis
slavernij en arbeid op contract

96

Slavernij en plantages

97

Komst van de Javanen

98

Javanen komen uit Midden-Java

99

Arbeid op contract en daarna

100

De blijvers verbouwden rijst