Surinaams Javaans

65

Eten en drinken

STATUS

Klaar voor gebruik

NAAR

Schrijfwijze Surinaams Javaans

MENU

Onderaan op elke pagina

 

 

 

Spreekstijlen
Surinaams Javaans

n
b
bn

ngoko informeel, gewoon
basa formeel, beleefd
basa napis zeer formeel, zeer beleefd

 

 
Masak ing pawon / Masak nèng pawon
Koken in de keuken

Een ander woord voor keuken is dhapur, maar zeg niet dhapurmu tegen een persoon. Dhapurmu betekent letterlijk jouw keuken en tegelijkertijd is het een scheldwoord.

Het algemeen woord voor koken is masak

Jangan is toespijs voor bij de gekookte rijst. Het is een gerecht van groente of combinatie van groenten. Of van groente met vlees. Of van groente met vis. Maar... jangan betekent eigenlijk veel meer. Njangan is toespijs klaarmaken voor bij de gekookte rijst. Toespijs van uitsluitend vis of vlees heet lawuh. Groenten in het Javaans is (je)janganan of sayuran. Een ander woord voor eten toebereiden is olah-olah. Een verdubbeling van het woord olah dat 'met iets bezig zijn' betekent. Denk aan olah-raga (lichaamsoefening, gymnastiek). Raga betekent lichaam.

Ngolah apa?
Wat ben je aan het doen? Wat ben je aan het klaarmaken?
Niet verwarren met ngolak: kolak maken. Kolak is zoete (palmsuiker) soep van cassave, rijpe bakbanaan, enzovoorts. Een lekkernij om lichaam aan te sterken.

Lagi olah-olah?
Ben je bezig met koken?

Njangan apa kowé?
Wat voor toespijs (voor bij de gekookte rijst) heb jij klaargemaakt?

Aku njangan kacang lanjaran.
Ik heb kousenband klaargemaakt.

Aku njangan iwak pitik.
Ik heb kippenvlees klaargemaakt.

Aku njangan bruine bonen karo zoutvlees.
Ik heb bruine bonen met zoutvlees klaargemaakt.

Aku njangan labu karo urang teles.
Ik heb labu met verse garnalen klaargemaakt.

Segané wis mateng?
Is de rijst al gaar?

Jangané apa? Lawuhé apa?
Wat is het toespijs (voor bij de gekookte rijst)?

Aku nggorèng iwak asin. Karo nyambel.
Ik heb gezouten vis gebakken. En ook sambel gemaakt

 

 

Pénak(a)ké sing mangan. Of heel kort pénakké of in basa (dit is beleefde taal) sekécaké. Dat zeggen de Javanen in Suriname als zij 'eet smakelijk' bedoelen. En het wordt echt smakelijk eten op deze pagina. Terwijl ik zit te schrijven loopt het water mij al uit de mond. Javanen drinken meestal niet of hooguit thee bij het eten. Maar de moderne Javaan drinkt frisdrank, bier of water. Bij de warung of restaurant bestellen zij vaak dhawet. Mangan-mangan of Ayo mangan wordt er geroepen als uitnodiging om te eten. Bij oudere mensen doen de Javanen het in de beleefde vorm: mangga dhahar. Isik wareg, ik zit nog vol. Of aku mau wis mangan. Ik heb zojuist al gegeten. Dat zegt men uit beleefdheid, ook al heeft men op dat moment een vreselijke honger. Diwaregi of diwaregaké! Eet genoeg, er is voldoende eten! Dat zegt de gastvrouw of gastheer beleefd. Het antwoord van de gast is meestal: wis wareg. Ik heb genoeg gegeten. Njukuk menèh, ta! Neem nog wat, hoor! Vroeger moest men lange afstanden afleggen, te voet. Dan moet er genoeg gegeten worden. dat is de verantwoordelijkheid (traditie bepaald) van de gastvrouw of gastheer. Want het duurde lang voordat men weer thuis was. En heeft men teveel gegeten: (aku) kewaregen. Is de buik echt meer dan vol: (aku) kemlakaren. Kewaregen en kemlakaren zegt men meestal niet hardop tegen de gastvrouw of gastheer. Dat is gênant en niet beschaafd.

 

 

Oudere Javanen eten graag met de hand. Dat maakt het eten (de handeling) smakelijker. Dat gebeurt met de rechterhand. De linkerhand is bestemd voor andere handelingen. De rechterhand dient als mes, vork en lepel tegelijk. Mangan karo tangan (met de hand eten) moet je eigenlijk van jongsaf aan leren, anders wordt het een knoeiboel. Bij het eten met de hand is er geen hulpmiddel (lepel) bij nodig om het eten naar de mond te brengen. Het proces verloopt op natuurlijke wijze en maakt het eten daardoor smaakvoller. Ook bij het klaarmaken van gerechten is dat ook zo, hoe minder (vooral metalen) hulpmiddelen hoe lekkerder het eten smaakt. In het Surinaams (Sranan Tongo) zegt men ook Na yu anu? (letterlijk: Is dit jouw hand?) als het eten lekker is. In het Javaans: Iki tanganmu?

Javanen zijn creatief om het eten nog smakelijker te maken. Een voorbeeld hiervan is sega buntelan godhong gedhang. Dat is gekookte rijst met jangan (meestal droge jangan) gewikkeld in bananenblad. Vroeger deed men dat als de werkplek veraf gelegen was of als men op reis ging. Men deed het eten ook wel in een rantang, als men dat had. Het zijn opeengestapelde bakjes met rijst en andere gerechten. Een andere gezellige eetbezigheid is nggadho iwak: vis of vlees eten zonder rijst. Als men op het land werkt was er geen echte zitplek dan zat men gehurkt te eten: mangan menthongkrong. En het bord hield men met open hand onder controle: piringé disangga. Rauwe groente of fuit bij het eten als bijgerecht heet lalab of lalaban.
Andere hete lekkernijen zijn lotis en rujak. Beide zijn van verschillende soorten stukjes fruit bij elkaar met hete saus. Het verschil zit hem in de smaak.

 

 

 

 

 

Bebuka... Inleiding

 

Pagina's Bebuka
met inleidende informatie

30

Samen verhalen lezen

 

Javaans van Java

 

Pagina's grammatica
voor dagelijks gebruik

49

Woordenlijst Javaans-Nederlands

50

Woordenlijst Nederlands Javaans

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's info
met achtergrondinformatie

60

Smartphone website

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's basis
zinnen voor dagelijks gebruik

70

Het leven in een dorp

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's gezin
zinnen voor dagelijks gebruik

 

Cultuur en geschiedenis

 

Pagina's cultuur
adat en theater

91

Adat... feest en slametan

92

Muziek... gamelan

93

Theater... dans

94

Theater... ludrug

95

Theater... wayang
 

 

Cultuur en geschiedenis

 

Pagina's geschiedenis
slavernij en arbeid op contract

96

Slavernij en plantages

97

Komst van de Javanen

98

Javanen komen uit Midden-Java

99

Arbeid op contract en daarna

100

De blijvers verbouwden rijst