Cultuur en geschiedenis

100

De blijvers verbouwden rijst

STATUS

Klaar voor gebruik

NAAR

Schrijfwijze Surinaams Javaans

MENU

Onderaan op elke pagina

 

 

 

Spreekstijlen
Surinaams Javaans

n
b
bn

ngoko informeel, gewoon
basa formeel, beleefd
basa napis zeer formeel, zeer beleefd

 

 

 

Verbouwen

Als het regenseizoen aanbrak, begonnen de kleine landbouwers de sawa's (rijstvelden) gereed te maken voor het rijstplanten. Eerst het mooiste deel als kweekbed. Het zaaien van de padi heet nyebar. Enkele weken duurde het gereedmaken van de sawa's. Men wiedde (babat) eerst al het gras en onkruid met een houwer (bérang). Daarbij werd de ganthol (een soort haak of eentands hark) gebruikt om het gras opzij te duwen en te harken. Men liet het gewiede gras en onkruid eerst in het water rotten. Dan pas worden ze weggehaald. Vaak werd ook de hulp van de buren ingeroepen: sambatan. Het ging om de beurt.
Als de gezaaide padi is ontkiemd en tot jonge rijstplantjes (bibit) zijn geworden moesten deze uit de zaaigrond getrokken worden (daut). Ze worden in bosjes vastgebonden en vervolgens verspreid over de gereedgemaakte sawa's. Dan volgt nandur pari (rijstplanten). Met een speciaal daarvoor zelfgemaakte houten apparaatje (jepitan). Een soort vorkje met twee tanden. Daarmee duw je de wortels van de bibit in de grond. Als dat klaar was, dan hebben de kleine landbouwers veel werk verzet en wachten zij het af tot de oogst. Het duurde ongeveer zes maanden.

 

 

 

Oogsten

Na zes maanden kan er geoogst worden: panèn pari. Met een ani-ani (een speciaal zelfgemaakte handoogst-apparaatje) wordt tot een kwart van de rijsplant geknipt (stro). Meestal wordt dit door vrouwen gedan. Of met een arit (sikkel). De handeling heet ngarit. Een mannelijke bezigheid. Met een arit wordt tot driekwart van de plant gesneden (strohalm). Wanneer de rijst op de sawa's van de kleine landbouwers tegelijkertijd oogstrijp waren, was het een goudkleurige lappendeken tot ver in de omtrekken. Dat gaf een gevoel van rijkdom, geluk en voorspoed. Het nuttigen van rijst van de nieuwe oogst was een ware feest.

 

 

 

Dorsen 

Om de pari los te maken van de lange strohalmen (dorsen) worden ze geslagen op een tafel van houten balken met ruimte ertussenin: een dorsttafel (gepyokan). De handeling heet nggepyok.
Om de pari van het korte stro te ontdoen (dorsen) wordt met voeten erop getrapt (ngidek). Of erop slaan met een gepukan. Nggepuk is slaan. Gepukan om pari te dorsen is meestal van kokospalm. Het heet glugu. Algemene term voor dorsen is nggedhik en de stok voor dorsen heet gedhik. Produkten hiervan zijn gabah (ongepelde rijst) en stro (merang). In de wind wordt de strodeeltjes van de gabah gescheiden. Eerst wordt het in een tampah of in een ténggok gedaan en vervolgens vloeiend op een stuk klasa vanuit iets boven schouderhoogte gestrooid. Door de wind worden de strodeeltjes weggeblazen en de gabah op de klasa opgevangen. Dit heet nyilir. In Suriname waait het vanuit een endezelfde richting: het noord-oost passaat. De schone gabah wordt dan op klasa (rieten matten) in de zon gedroogd.

De opslagplaats voor de gabah heet lumbung. Meestal een speciaal daarvoor ingerichte plek in de hoofdwoning zelf. Naast lesung is er ook nog de lumpang. In de lumpang wordt bijvoorbeeld beras gestampt tot rijstmeel: glepung beras. Veel snacks heeft glepung beras als basisbestanddeel.

De merang heeft in het leven van de Javaan ook een bijzondere functie. Als er een begrafenisstoet langs jouw huis voorbij ging, werd er merang gebrand en zout erop gestrooid. Om kwade geesten geen kans te geven je woongebied binnen te dringen.

 

 

 

Van pari tot gabah tot beras en sega 

Toen er nog geen rijstpelmolens (pabrik gilingan pari) waren, worden het kaf van de gabah gescheiden door ze in een lesung voorzichtig te stampen (nutu) met een stamper (alu).

Om het zware werk enigszins te verlichten wordt er met de alu en lesung muziek gemaakt. Deze manier van muziek maken heet kothèkan. Tijdens het stampen wordt dan aan de binnen zijkanten van de lesung in een bepaald ritme geslagen. Deze muziek wordt ook gemaakt bij maansverduistering (grahana). Om de reus die de maan aan het opeten is weg te jagen. Is de maansverduistering een nachtelijke sensatie dan wordt iedereen die al op een oor ligt wakker gemaakt. Vooral de kinderen. Met de kothèkan worden ook niet-menselijke aardse dingen wakker gemaakt; dieren en planten.

Nu moet het losgeslagen kaf verwijderd worden. In een tampah wordt het geheel voorzichtig de lucht in gegooid. Doordat het kaf licht is wordt het weggeblazen door de wind. En blijft de beras in de tampah liggen. Deze handeling heet napèni. De handeling wordt net zo vaak herhaald totdat de beras helemaal schoon is van de kaftdeeltjes en is het klaar om gekookt te worden. Later kwamen ondernemers met rijstpelmolens. De kleine rijstbouwers gaan met hun gabah (ongepelde rijst) ernaartoe en gingen met beras (gepelde rijst) en dhedhak naar huis. Dhedhak is zemel (een bijprodukt bij het pellen van de rijst) en dient het als voer voor de kippen en de eenden.

Beras is ongekookte rijst en gekookte rijst is sega. Rijst koken is masak, masak sega of ngliwet. Wanneer het water van de de rijst aan de kook is, kan het overtollige water gedronken worden. Dit water heet tajin en het werkt goed tegen bijvoorbeeld buikpijn.

 

 

 

De traditie

Als het verbouwen van rijst achter de rug is en de sawa's er mooi groenig bij liggen van de jonge aanplant wordt jenang sungsum genuttigd. Uit voldoening en dankbaarheid. 'Na gedane arbeid is het goed rusten' is het spreekwoord. Maar na gedane arbeid is het ook goed om weer op krachten te komen.
Jenang
is pap van rijstmeel. Sungsum betekent letterlijk merg en in overdrachtelijk zin betekent het kracht. Men spreekt ook vaak van balung-sungsum. Balung is been of bot. Balung-sungsum is merg en been. In de kleine dorpen is het ook de traditie dat de nabije buren rijst krijgt uit de nieuwe oogst van degene die het eerst geoogst heeft.

 

 

 

 

 

Bebuka... Inleiding

 

Pagina's Bebuka
met inleidende informatie

HOME

Smartphone is de toekomst

 

Javaans van Java

 

Pagina's algemeen
met voorbeeldzinnen

1

De Javaanse taal

2

Javaanse klanken

3

Woorden en zinnen

4

Hoe maak ik zinnen

5

Gewone zinnen en beleefde zinnen

6

Supergaaf ik kan tellen

7

Hoe laat is het nu?

8

Dagen en maanden

9

Jouw huis en ik ben thuis

10

Wat jij eet en wat zij drinken

 

Javaans van Java

 

Pagina's jongeren
met voorbeeldzinnen

11

De zon straalt

12

Het water stroomt

13

Geld maakt gelukkig

14

Studeren voor later

15

Javaanse taal hoort erbij

16

Rappen is voor jongeren

17

Een videoclip maken

18

Een smartphone gesprek

19

Facebook, Twitter en Whatsapp

20

Chatten, chillen en shoppen

 

Javaans van Java

 

Pagina's gezin
met voorbeeldzinnen

21

Wij leren samen Javaans

22

Ons huis en onze tuin

23

Mama kookt veel en lekker

24

Papa speelt gamelan

25

Mijn broertje heeft een tablet

26

Spelen met andere kinderen

27

Mijn buurmeisje is jarig

28

Een dagje uit met z'n allen

29

Naar school gaan is leuk

30

Samen verhalen lezen

 

Javaans van Java

 

Pagina's grammatica
voor dagelijks gebruik

31

Unggah-ungguh: basa en tatakrama

32

Spreekstijlen: ngoko, madya, krama

33

Voornaamwoorden

34

Telwoorden

35

Werkwoorden

36

Werkwoorden met di-, ka-, ke-

37

Werkwoorden met -i

38

Werkwoorden met -aké

39

Werkwoorden met -an

40

Woordverdubbelingen

41

Gebiedende wijs

42

Zelfstandig naamwoord

43

Bijvoeglijk naamwoord

44

Bijwoord

45

Voorzetsel

46

Voegwoord

47

Uitroepwoord

48

Teksten, gedichten, Javaans schrift

49

Woordenlijst Javaans-Nederlands

50

Woordenlijst Nederlands Javaans

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's info
met achtergrondinformatie

51

Internationale Dag Moedertalen

52

Taaldiversiteit in Suriname

53

Taalwet en Taalraad Suriname

54

Officiële talen in Suriname

55

Het Surinaams Javaans

56

Javaanse Surinamers in diaspora

57

Literatuur over Surinaams Javaans

58

Jatas Instituut Paramaribo

59

Surinaams Javaans woordenboek

60

Smartphone website

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's basis
zinnen voor dagelijks gebruik

61

Schrijfwijze Moedertalen Suriname

62

Schrijfwijze Surinaams Javaans

63

Basis van het Surinaams Javaans

64

Elkaar begroeten

65

Eten en drinken

66

In de keuken

67

In en om het huis

68

Gebruiksvoorwerpen

69

Kleding en klederdracht

70

Het leven in een dorp

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's gezin
zinnen voor dagelijks gebruik

71

Familie en gezin

72

Kinderen van de buren

73

Naar oma en opa

74

Boodschappen doen

75

Wij krijgen visite

 

Surinaams Javaans

 

Pagina's jongeren
zinnen voor dagelijks gebruik

76

Jongeren en leeftijd

77

School en universiteit

 

Cultuur en geschiedenis

 

Pagina's cultuur
adat en theater

91

Adat... feest en slametan

92

Muziek... gamelan

93

Theater... dans

94

Theater... ludrug

95

Theater... wayang
 

 

Cultuur en geschiedenis

 

Pagina's geschiedenis
slavernij en arbeid op contract

96

Slavernij en plantages

97

Komst van de Javanen

98

Javanen komen uit Midden-Java

99

Arbeid op contract en daarna

100

De blijvers verbouwden rijst